Πρακτικές Στρατηγικές για Εκπαιδευτικούς και Γονείς
Η σχολική τάξη είναι ένας χώρος όπου τα παιδιά δεν φέρνουν μόνο τις γνωστικές τους δεξιότητες, αλλά και τις συναισθηματικές, κοινωνικές και οικογενειακές τους εμπειρίες. Συμπεριφορές όπως η παρορμητικότητα, η επιθετικότητα, η άρνηση συμμετοχής ή η παραβίαση κανόνων δεν εμφανίζονται τυχαία. Συχνά αποτελούν έκφραση εσωτερικών αναγκών, ματαίωσης ή δυσκολιών αυτορρύθμισης.
Η αποτελεσματική διαχείριση της συμπεριφοράς δεν βασίζεται στην τιμωρία, αλλά στην κατανόηση, την πρόληψη και την ενίσχυση θετικών συμπεριφορών.
Γιατί εμφανίζονται διαταρακτικές συμπεριφορές στο σχολείο;
Οι διαταρακτικές συμπεριφορές συνδέονται άμεσα με το περιβάλλον και τις εμπειρίες του παιδιού. Μπορεί να αποτελούν:
- Αντίδραση σε ματαίωση ή άγχος
- Προσπάθεια αποφυγής μιας δύσκολης κατάστασης
- Αναζήτηση προσοχής
- Έλλειψη δεξιοτήτων αυτορρύθμισης
Όταν ο εκπαιδευτικός κατανοήσει το «γιατί» πίσω από τη συμπεριφορά, μπορεί να παρέμβει με παιδαγωγικά αποτελεσματικό τρόπο.
Το μοντέλο ABC: Πώς κατανοούμε τη συμπεριφορά
Ένα βασικό εργαλείο λειτουργικής ανάλυσης της συμπεριφοράς είναι το μοντέλο ABC:
- A – Antecedent: Τι προηγήθηκε
- B – Behavior: Η συμπεριφορά
- C – Consequence: Τι ακολούθησε
Η συστηματική παρατήρηση και καταγραφή βοηθά στην αναγνώριση μοτίβων και αιτιών, ώστε οι παρεμβάσεις να είναι στοχευμένες και αποτελεσματικές.
Πώς σχεδιάζεται μια αποτελεσματική παρέμβαση
Η τροποποίηση της συμπεριφοράς βασίζεται σε συγκεκριμένα βήματα:
- Προσδιορισμός της προβληματικής συμπεριφοράς
- Σχεδιασμός πλάνου παρέμβασης
- Επιλογή κατάλληλων ενισχυτών
- Συστηματική εφαρμογή
- Αξιολόγηση προόδου
Οι παρεμβάσεις στοχεύουν στην ενίσχυση των θετικών συμπεριφορών και στη μείωση των δυσλειτουργικών.
Η ενίσχυση ως βασικό εργαλείο αλλαγής
Οι ενισχυτές μπορεί να είναι:
- Λεκτικοί (έπαινος, αναγνώριση)
- Κοινωνικοί
- Υλικοί
- Δραστηριότητες
Για να είναι αποτελεσματικοί χρειάζονται:
- Αμεσότητα
- Συνέπεια
- Ποικιλία
- Σαφήνεια
Η Αρχή Premack υποστηρίζει ότι μια ευχάριστη δραστηριότητα μπορεί να λειτουργήσει ως κίνητρο για μια λιγότερο επιθυμητή.
Σύστημα ανταλλάξιμων αμοιβών (Token Economy)
Το σύστημα ανταλλάξιμων αμοιβών βασίζεται στη συλλογή συμβόλων (πόντοι, αυτοκόλλητα, κουπόνια) που ανταλλάσσονται με προνόμια.
Για να λειτουργήσει σωστά:
- Το παιδί γνωρίζει τον στόχο
- Οι αμοιβές είναι μετρήσιμες
- Η διαδικασία είναι σταθερή
Το σύστημα ενισχύει την υπευθυνότητα και την αυτορρύθμιση.
Ποινή στο σχολείο: Πότε και πώς χρησιμοποιείται
Η ποινή μπορεί να έχει άμεσα αποτελέσματα, αλλά δεν εξασφαλίζει μακροπρόθεσμη αλλαγή. Για να έχει παιδαγωγικό χαρακτήρα πρέπει:
- Να είναι δίκαιη και άμεση
- Να αφορά τη συμπεριφορά, όχι το παιδί
- Να εξηγείται με σαφήνεια
- Να προσαρμόζεται στην ηλικία
Μορφές όπως το time-out ή η αποστέρηση προνομίων χρειάζονται προσεκτική εφαρμογή.
Πρόληψη διαταρακτικών συμπεριφορών στο σχολείο
Η πρόληψη είναι ο πιο ουσιαστικός άξονας παρέμβασης και βασίζεται σε:
- Συμμετοχική θέσπιση κανόνων
- Σαφείς και θετικά διατυπωμένους κανόνες
- Εκπαίδευση κοινωνικών δεξιοτήτων
- Ενεργητική ακρόαση
- Τεχνικές επίλυσης προβλημάτων
- Διδασκαλία αυτορρύθμισης θυμού
Η συνεργασία σχολείου–οικογένειας ενισχύει τη σταθερότητα και τη συνέπεια.
Συμπεράσματα
Κάθε αρνητική συμπεριφορά που επιδιώκουμε να μειώσουμε πρέπει να αντικαθίσταται από μια θετική, λειτουργική συμπεριφορά.
Η αλλαγή έρχεται μέσα από την κατανόηση, τη σχέση και την ενίσχυση — όχι μέσω του φόβου.
Βιβλιογραφία
Προσαρμογή στο σχολείο: πρόληψη και αντιμετώπιση δυσκολιών
Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι & Μαρία Ζαφειροπούλου
Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα
